văn hóa xã hội - Trang 11

Cách đây gần 150 năm, tại các tỉnh phía Nam phát tán một bệnh dịch lạ mà người mắc bệnh “cúm giò cúm cẳng” không đi lại được, vì thế người ta đặt tên cho nó là “bệnh cúm” (La dengue). Câu chuyện được một người tên Đức ghi lại bằng bài thơ “Mắc cúm từ”, được in trong tập san Bulletin de la société des Études Indo-chinoises de Saigon, Année 1888, 1er semestre, trang 10-17, với lời giới thiệu của ông Petrus Ký. Bài thơ cũng được ông A. Chéon, giáo sư trường Institution municipale, dịch ra Pháp ngữ và chú thích. Chúng tôi xin giới thiệu bài thơ này với quý độc giả để biết thêm về nguồn gốc của một tên gọi.

Ấn tượng về những cuộc tịch thu và đốt bỏ sách báo, những danh sách cấm, những cuộc “đấu tố - kiểm thảo”- sau tháng 7.1954 và tháng 4.1975, vẫn còn trong ký ức nhiều người. Đây đó vẫn bàng bạc những nỗi lo bị quy chụp “phản động” hay “đồi trụy” trong các tác giả xưa và nay. Bên cạnh đấy, những ai muốn khôi phục diện mạo văn hóa của các thời kỳ lịch sử không khỏi buồn lòng khi thấy không ít sách vở, tài liệu, hiện vật xưa ở các thư viện và các nơi lưu giữ tài liệu đã mai một, thất thoát trong nhiều năm qua. Đó chính là những “vật cản” sản sinh từ một thời ấu trĩ và cực đoan trên con đường khơi thông văn hóa đã mở. Việc xóa đi những “vật cản” ngàn cân ấy là cả một quá trình kiên nhẫn và khéo léo.

Nếu đặt công cuộc “vệ quốc và kiến quốc” nầy trong lăng kính “địa chính trị” hôm nay, chúng ta sẽ thấy hiện lên những địa danh, vị trí chiến lược, có thể nói được, là yếu tố quyết định cho một triều đại, một hệ thống chính trị một thời của Việt Nam. Trong số đó phải kể đến THỊ NẠI – QUI NHƠN, một địa danh,...

Gần 100 năm sau khi Pierre Dourisboure đến truyền giáo ở Kontum (1849), có vị linh mục trẻ tên là Jacques Dournes, được phái sang Sài Gòn tập sự,  đã gắn bó với miền đất Tây Nguyên này như nhà của mình. ... Dournes cắm mình ở Tây Nguyên gần ¼ thế kỷ, vậy mà ông cho là còn quá ít, rằng mình đến vùng Jörai quá muộn. Ông chú tâm học tiếng bản xứ, không dùng phiên dịch, vì ông hiểu rằng chiều sâu nhất của truyền thống văn hóa Jörai là văn hóa truyền khẩu. Ông phải nói như người bản địa thay vì dùng phiên dịch, điều tối kị đối với một nhà dân tộc học.

Thật vậy, không phải chỉ thời nay, giải đất hình chữ S với Biển Đông bao bọc nầy, suốt chặng đường 20 thế kỷ qua, đã là vùng “địa chính trị” từng diễn ra những cuộc tranh chấp, binh biến, xâm lăng, đô hộ; những cuộc chiến tranh sinh tử, một mất một còn, giữa các quốc gia Trung Quốc, Việt Nam, Champa, Chân Lạp Khmer, Xiêm….

Trong tác phẩm Excursion dans les provinces de Quang-Nghia et de Binh-Dinh en Annam (Juin 1887) viên công sứ Bình Định Ch.Lemire cũng có một số mô tả tương tự. Ở đây Lemire gọi địa danh này là Tam - Quan, cho dù trong phần bản đồ ông ta lại ghi là Tan - Quan. Rất có thể Ch.Lemire là người đầu tiên ký âm nhầm Tân Quan thành Tam Quan, rồi do vai trò quan trọng của ông, người ta đã viết - gọi chệch theo để địa danh Tân Quan bị nhạt nhòa đi trong khi cách gọi của viên công sứ Pháp lại dần dần trở thành chính thức.